İngiltere kraliyet ailesi tarafından verilen prestijli Earthshot Prize ödüllerinde bu yıl çevreye katkıları sebebiyle öne çıkarılan finalistlerden biri de Fransa’da önemli bir değişimin fitilini ateşleyen PFAS-Free France oldu. Çevre aktivistlerini, bilim insanlarını ve siyaset dünyasından isimleri bir araya getiren bu girişim, Fransa halkının PFAS maddelerin (Per- ve Polifloroalkil maddeler) zararları hakkında daha bilinçli hâle gelmesini sağladı. Kamuoyunda oluşan bu farkındalık, yasal düzenlemeleri de beraberinde getirdi. PFAS-Free France’in katkılarıyla büyüyen hareket sayesinde Fransa bugün PFAS’a karşı adeta savaş açmış durumda PFAS Nedir ve Neden Bu Kadar Büyük Bir Sorun Oluşturuyor?
PFAS ifadesi; ısıya dayanıklı, su geçirmez ve yapışmaz olduğu için bugün çok sayıda üründe kullanılan binlerce sentetik kimyasalı kapsıyor. Su geçirmez kıyafetlerden kozmetik ürünlere, yapışmaz tavalardan çeşitli endüstriyel makinelere kadar geniş bir kullanım alanına sahip olan bu maddeler, doğada son derece yavaş parçalanmaları nedeniyle “sonsuz kimyasallar” (forever chemicals) olarak da anılıyor. PFAS’ları çevre açısından ciddi bir sorun hâline getiren de tam olarak bu özellikleri. Kolayca parçalanmayan bu kimyasallar suya, toprağa ve havaya karışarak çevreye yayılıyor ve canlıların vücutlarında birikebiliyor. Öyle ki bu maddelere Arktik bölgesindeki yaban hayatında ve insan kanında bile rastlanıyor.
Bilimsel araştırmalar, PFAS maruziyetini doğurganlık sorunları, karaciğer ve kalp-damar sistemi hasarları, tiroit işlevlerinde bozulma ve bazı kanser türleriyle ilişkilendiriyor. Bazı PFAS maddelerinin aşıların etkinliğini azaltabileceğine ilişkin bulgular da bulunuyor. Bu kimyasalların binlerce farklı bileşiği kapsaması ve çok sayıda sektörde kullanılması, sorunun çözümünü de zorlaştırıyor. Çevreye yayıldıktan sonra ortadan kaldırılmaları oldukça güç olduğundan, kirliliği kaynağında önlemek büyük önem taşıyor.
PFAS-Free France, Fransa’da PFAS’a Karşı Yasa Çıkmasını Sağladı
PFAS-Free France’ın başarısı, çevre kirliliğiyle mücadelede kamuoyu baskısının ve yasal düzenlemelerin de ne kadar etkili olabileceğini gösteren dikkat çekici bir örnek ortaya çıkardı. Girişimin öncülük ettiği kampanya sonucunda Şubat 2025’te Fransa Ulusal Meclisi’nde kabul edilen yasa, 1 Ocak 2026 itibarıyla yürürlüğe girdi. Yeni düzenleme, kozmetik ürünlerden kayak cilalarına, tüketici kıyafetlerinden ayakkabılara kadar pek çok üründe PFAS kullanımını kısıtlıyor. Ayrıca şirketlerin bu maddelerden kaynaklanan kirliliği takip etmesi ve temizleme maliyetlerine katkıda bulunması için yeni yükümlülükler getiriyor.
PFAS-Free France’ın yürüttüğü bu kampanya, 2022 yılında bilim insanlarının Fransa ve Avrupa’daki PFAS kirliliğinin boyutları konusunda milletvekili Nicolas Thierry’yi bilgilendirmesiyle başladı. Thierry’nin ekibi, bilimsel bulguları kamuoyuna ve siyasetçilere ulaştırmak amacıyla bilim insanlarını, sivil toplum kuruluşlarını, seçilmiş temsilcileri ve vatandaşları bir araya getirdi. Générations Futures ve Notre Affaire à Tous gibi çevre kuruluşlarının da destek verdiği kampanya, PFAS kirliliğini yalnızca bilimsel bir mesele olmaktan çıkarıp kamuoyunun gündemine taşıdı. Özellikle vatandaşların saç örneklerinde PFAS bulunduğunu ortaya koyan testler, kamuoyunun bu soruna karşı harekete geçmesinde epey etkili oldu.
Tüm bu çalışmalar sayesinde hayata geçirilen yasa sayesinde bugün artık pek çok alanı PFAS kullanımı kısıtlanmış durumda. Üstelik bu kısıtlamaların 2030’da daha da genişletilmesi planlanıyor. Tabii temel ihtiyaçlar veya teknik açıdan vazgeçilmez kabul edilen bazı kullanım alanları için istisnalar bulunuyor.
Şirketler PFAS İçermeyen Alternatiflere Yöneliyor
Yeni yasanın etkisi yalnızca yasal yükümlülüklerle sınırlı değil. Fransa’daki bazı giyim ve outdoor markaları da PFAS içermeyen ürünlere geçiş yapmaya başladı. Lagoped, Salomon ve Millet gibi markalar, ürünlerinden PFAS’ları çıkardıklarını açıkladı.
Ancak bu kimyasalların bazı endüstriyel uygulamalarda sağladığı özellikleri başka maddelerle karşılamak daha zor olabiliyor. Bu nedenle Fransa’da alternatif malzemeler geliştirmeye yönelik araştırmalar da yürütülüyor. CNRS bünyesindeki üç laboratuvarı, Teknik Makine Endüstrileri Merkezi’ni ve APS Coating Solutions’ı bir araya getiren yeni bir araştırma konsorsiyumu, PFAS’ın değiştirilmesinin daha güç olduğu endüstriyel kullanım alanları için alternatif çözümler üzerinde çalışıyor.
Fransa’nın ulusal standart kuruluşu AFNOR da farklı sektörlerden şirketleri bir araya getiren bir PFAS Platformu kurdu. Bu platformun amacı, şirketlerin yeni düzenlemelere uyum sağlamasını kolaylaştırmak, teknik standartların geliştirilmesini koordine etmek ve PFAS içermeyen alternatiflere geçiş sürecinde edinilen bilgilerin paylaşılmasını sağlamak.
Fransa’daki Yasa Diğer Ülkeler İçin de Örnek Olabilir
PFAS-Free France’ın hedefi, Fransa’da kabul edilen düzenlemenin başka ülkelerde de benzer adımların atılmasına öncülük etmesi. Zira PFAS kirliliği ulusal sınırları aşan bir sorun olduğu için yalnızca tek bir ülkede alınan önlemlerle tamamen ortadan kaldırılması mümkün görünmüyor.
Girişimin değerlendirmesine göre Fransa’nın attığı adım, İtalya, Hollanda ve Birleşik Krallık gibi ülkelerde de benzer yasakların gündeme gelmesine katkıda bulunuyor. PFAS-Free France, 2030 yılına kadar beşten fazla büyük ekonominin benzer kısıtlamalara yönelmesini sağlayarak küresel ölçekte daha kapsamlı bir dönüşümün önünü açmayı hedefliyor.
